---
title: "Ślepota psychogenna: przyczyny, objawy i możliwości leczenia"
description: Ślepota psychogenna – poznaj objawy, mity i metody wsparcia. Przewodnik, który obala tabu i pokazuje, jak wygląda prawda w 2026 roku.
canonical: "https://psycholog.ai/slepota-psychogenna"
date: 2025-09-09
modified: 2026-01-18
author: redakcja psycholog.ai
source: "https://psycholog.ai"
keywords:
  - ślepota psychogenna
  - ślepota funkcjonalna
  - konwersyjna ślepota
  - objawy ślepoty psychogennej
  - leczenie ślepoty psychogennej
  - psychosomatyka
  - jak rozpoznać ślepotę psychogenną
---

# Ślepota psychogenna: przyczyny, objawy i możliwości leczenia

<content>
# Ślepota psychogenna: przyczyny, objawy i możliwości leczenia

Wyobraź sobie, że wychodzisz z domu, ale świat nagle zanika. Nie z powodu urazu, nie przez chorobę oczu – tylko dlatego, że Twój umysł postanowił wyłączyć wzrok. Ślepota psychogenna, temat rzadko poruszany nawet w środowisku medycznym, jest jednym z najbardziej niepokojących przykładów, jak potężny i nieprzewidywalny bywa nasz mózg. Zjawisko to nie tylko obala mit, że wszystko, co fizyczne, musi mieć fizyczną przyczynę, lecz także stawia pytania – o granice naszej psychiki, o tabu w psychiatrii i o to, jak niewiele wciąż wiemy o mechanizmach rządzących naszym ciałem. Ten artykuł nie boi się trudnych prawd. Przenika przez warstwy dezinformacji, stereotypów i lęków. Odkryjesz, czym naprawdę jest ślepota psychogenna, jak ją rozpoznać, gdzie szukać wsparcia i jak wygląda życie, gdy świat staje się czarną plamą przez siłę traumatycznych emocji. Otwórz oczy – nawet jeśli temat potrafi być niewygodny.

## Czym jest ślepota psychogenna?

### Definicja i kontekst medyczny

Ślepota psychogenna to zjawisko, które przeraża zarówno pacjentów, jak i lekarzy. Według najnowszych badań, jest to całkowita lub częściowa utrata wzroku bez żadnej uchwytnej przyczyny organicznej. Innymi słowy – oczy i nerw wzrokowy są zdrowe, a mimo to pacjent przestaje widzieć. Kluczowe słowa? Stres, trauma, a czasem nieprzepracowane emocje. Jak podaje [Medicinka, 2024](https://medicinka.com/pl/a/i/psychogenic-blindness-75045), ślepota psychogenna klasyfikowana jest jako zaburzenie konwersyjne lub somatoformiczne. Objawy mogą dotyczyć jednego lub obu oczu, pojawiać się nagle po silnych przeżyciach emocjonalnych, takich jak śmierć bliskiej osoby czy wypadek, ale także narastać stopniowo. Diagnostyka wymaga wykluczenia wszystkich innych przyczyn organicznych, co czyni ten proces wyjątkowo złożonym.

![Młoda osoba z zamkniętymi oczami na ruchliwej ulicy, symbolizująca ślepotę psychogenną w miejskim otoczeniu](https://obrazki.ai/nb/young-adult--city--closed-eyes--urban-environment?width=1200)

**Definicje:**

Ślepota psychogenna
:   Całkowita lub częściowa utrata wzroku, której nie da się wyjaśnić zmianami organicznymi w oku lub ośrodkowym układzie nerwowym. U podłoża leżą czynniki psychiczne – silny stres, trauma, zaburzenia emocjonalne.

Zaburzenie konwersyjne
:   Typ zaburzenia somatoformicznego, w którym objawy fizyczne (np. ślepota, paraliż) pojawiają się pod wpływem czynników psychologicznych, bez uchwytnej przyczyny fizjologicznej.

Diagnoza różnicowa
:   Proces wykluczania wszystkich możliwych przyczyn fizycznych objawów zanim rozpozna się podstawę psychiczną.

Ślepota psychogenna nie jest więc „udawana”, nie wynika z symulacji. To realne cierpienie, które wymaga interdyscyplinarnego podejścia. Pacjent nie traci kontroli nad objawem, a odzyskanie wzroku jest możliwe tylko wtedy, gdy zrozumie się i przepracuje mechanizmy psychiczne stojące za problemem.

### Jak odróżnić psychogenne od organicznego?

Różnica między ślepotą psychogenną a organiczną leży w szczegółach – i właśnie te detale nieustannie wprowadzają zamieszanie nawet wśród lekarzy. Przede wszystkim, ślepota psychogenna nie zostawia żadnych śladów w badaniach obrazowych czy okulistycznych. Brak uszkodzeń oka, siatkówki czy nerwu wzrokowego. Najprostszy test? Gdy osoba „niewidoma” potrafi poruszać się po znanym otoczeniu, omijając przeszkody, choć deklaruje brak wzroku. W praktyce diagnostyka wymaga przeprowadzenia szeregu badań okulistycznych, neurologicznych i psychologicznych.

| Kryterium                 | Ślepota psychogenna            | Ślepota organiczna             |
|---------------------------|-------------------------------|-------------------------------|
| Uszkodzenie oka           | Brak                          | Widoczne (np. uraz, choroba)  |
| Wynik badań neuroobrazowych | Prawidłowy                    | Nieprawidłowy                  |
| Reakcja źrenic            | Prawidłowa lub nieznacznie upośledzona | Często zaburzona            |
| Przebieg objawów          | Nagły, po stresie lub traumie  | Stopniowy lub nagły, organiczny powód |
| Możliwość samoistnego ustąpienia objawów | Wysoka                    | Rzadka                        |

*Tabela 1: Porównanie ślepoty psychogennej i organicznej. Źródło: Opracowanie własne na podstawie [Medicinka, 2024](https://medicinka.com/pl/a/i/psychogenic-blindness-75045) i aktualnych standardów medycznych.*

Rozróżnienie nie jest jednak tak proste, jak mogłoby się wydawać. Nawet doświadczeni specjaliści potrafią się pomylić, zwłaszcza gdy objawom nie towarzyszą inne symptomy zaburzeń konwersyjnych. W praktyce lista badań obejmuje m.in. tomografię komputerową, rezonans magnetyczny, badania pola widzenia czy odruchów źrenicznych. Dopiero na końcu tej drogi pojawia się diagnoza „psychogenna”.

- Objawy nie tłumaczą się żadną chorobą oczu czy układu nerwowego.
- Zazwyczaj nagłe pojawienie się objawów po silnym stresie.
- W badaniach okulistycznych – brak odchyleń od normy.
- Współistnieją zaburzenia lękowe lub depresyjne.
- Często objawy ustępują po wsparciu psychologicznym.

To zestawienie nie powinno jednak służyć samodzielnej diagnostyce. Każdy przypadek ślepoty powinien być rozpatrywany indywidualnie przez zespół specjalistów.

### Dlaczego temat budzi kontrowersje?

Ślepota psychogenna przez dekady była tematem tabu – zarówno w medycynie, jak i w społeczeństwie. Dla wielu lekarzy pozostaje zagadką, z którą nie potrafią sobie poradzić, a dla pacjentów źródłem frustracji i niezrozumienia. Problem polega nie tylko na trudnej diagnostyce, ale także na stygmatyzacji. Pacjent często słyszy: „to tylko w głowie”, co jest ogromnym uproszczeniem i często prowadzi do zbagatelizowania problemu.

> „Pacjenci z konwersyjną ślepotą nierzadko są źle rozumiani, a ich objawy uznawane za symulację lub histerię. To podejście jest nie tylko krzywdzące, ale również nieskuteczne terapeutycznie.”
> — Dr n. med. Anna Polańska, psychiatra, cytat z [cppsych.umlub.pl, 2022](https://cppsych.umlub.pl/issues/vol24/a23/)

W rzeczywistości ślepota psychogenna to brutalna prawda o tym, jak bardzo psychika może zdominować ciało. Temat budzi kontrowersje, bo wymyka się klasycznym podziałom na „choroby ciała” i „choroby duszy”. To wyzwanie nie tylko dla lekarzy, lecz także dla systemu zdrowia i społeczeństwa.

## Historia i ewolucja rozumienia

### Od histerii do współczesnej diagnostyki

Pierwsze opisy ślepoty psychogennej pojawiły się już w XVIII wieku – przypadki utraty wzroku bez widocznych uszkodzeń opisywał Franz Mesmer, pionier hipnozy i badacz zjawisk psychosomatycznych. Przez długie lata ślepota psychogenna traktowana była jako objaw histerii, szczególnie u kobiet, i wiązała się z silnym napiętnowaniem. Dopiero XX wiek przyniósł bardziej naukowe podejście, ale i tak przez dekady była marginalizowana.

| Okres                     | Paradygmat                   | Kluczowe cechy podejścia            |
|---------------------------|------------------------------|-------------------------------------|
| XVIII-XIX w.              | Histeria, mesmerismus        | Utrata wzroku jako przejaw „histerii”, hipnoza jako metoda leczenia |
| Początek XX w.            | Psychologia dynamiczna       | Freud i psychoanaliza – ślepota jako konwersja traumy |
| Lata 70.-90. XX w.        | Somatyzacja, medycyna psychosomatyczna | Większy nacisk na badania naukowe, początki terapii poznawczo-behawioralnej |
| Obecnie                   | Zaburzenia konwersyjne       | Diagnostyka różnicowa, interdyscyplinarne podejście, nacisk na psychoterapię |

*Tabela 2: Ewolucja podejścia do ślepoty psychogennej na przestrzeni wieków. Źródło: Opracowanie własne na podstawie [cppsych.umlub.pl, 2022](https://cppsych.umlub.pl/issues/vol24/a23/).*

Każda epoka zostawia swój ślad – od uproszczeń po brutalne eksperymenty i stopniowe dojście do empatycznego, naukowego spojrzenia. Dziś uznaje się, że nie da się zrozumieć ślepoty psychogennej bez wnikliwej analizy zarówno psychiki, jak i funkcji mózgu.

### Najważniejsze momenty w badaniach

1. **XVIII wiek – Franz Mesmer:** Pierwsze udokumentowane przypadki utraty wzroku bez uszkodzeń organicznych.
2. **Początek XX wieku – Sigmund Freud i psychoanaliza:** Rozwój pojęcia konwersji jako mechanizmu obronnego psychiki.
3. **Lata 70.–90. – Badania nad psychosomatyką:** Wprowadzenie narzędzi diagnostycznych i pierwszych terapii opartych na dowodach.
4. **XXI wiek – Neuroobrazowanie:** Udowodnienie, że w ślepocie psychogennej funkcja mózgu jest zaburzona mimo braku uszkodzeń strukturalnych.

Każdy z tych etapów wniósł coś nowego do rozumienia problemu. Dziś, choć dysponujemy zaawansowaną technologią, ślepota psychogenna wciąż wymaga podejścia łączącego neurologię, psychiatrię i psychologię.

![Stare zdjęcie lekarza z pacjentką, symbolizujące historyczne podejście do zaburzeń psychogennych](https://obrazki.ai/nb/vintage-doctor--patient--psychosomatic--history?width=1200)

Przełomowe momenty w badaniach nad ślepotą psychogenną pokazują, jak bardzo zmieniało się rozumienie tej choroby – od podejścia pełnego uprzedzeń i uproszczeń po coraz bardziej zaawansowane i ludzkie metody diagnostyki oraz terapii.

### Polska perspektywa: przypadki i przełomy

Polska nie pozostaje w tyle, jeśli chodzi o badania i opisy przypadków ślepoty psychogennej. Już w latach 90. publikowano w polskich czasopismach medycznych opisy pacjentów, którzy po silnych przeżyciach – śmierci bliskich, wypadkach samochodowych, doświadczeniach przemocy – nagle tracili wzrok bez uchwytnej przyczyny organicznej. Ostatnie lata to coraz większa liczba przypadków opisywanych w literaturze naukowej oraz na łamach popularnych portali medycznych.

Polscy badacze podkreślają, że diagnostyka jest szczególnie trudna w naszym kraju ze względu na niską świadomość społeczną i silne tabu wokół problemów psychicznych. Z drugiej strony – pojawiają się też głosy, że zbyt pochopne rozpoznanie „psychogennego” może prowadzić do przeoczenia rzadkich chorób neurologicznych.

> „W Polsce wciąż zbyt często spotykamy się z oporem zarówno po stronie pacjentów, jak i lekarzy wobec diagnoz o podłożu psychicznym. Potrzebujemy większej edukacji społecznej i medycznej w tym zakresie.”
> — Dr hab. Andrzej Kowalski, neurolog, cytat z artykułu na [cppsych.umlub.pl, 2022](https://cppsych.umlub.pl/issues/vol24/a23/)

Ostatnie publikacje podkreślają, że wczesne rozpoznanie i kompleksowa terapia są kluczem do sukcesu. Przypadki opisane w literaturze pokazują, że nawet po wielu miesiącach ślepoty psychogennej pacjent może odzyskać wzrok dzięki terapii psychologicznej i wsparciu środowiska.

## Objawy, które zaskakują nawet lekarzy

### Spektrum symptomów: od subtelnych po ekstremalne

Ślepota psychogenna nie zawsze oznacza całkowity brak widzenia. Często objawy są subtelne, trudne do uchwycenia i zaskakujące nawet dla doświadczonych lekarzy. Mogą obejmować zamglenie obrazu, ograniczenie pola widzenia, poczucie „mgły” przed oczami lub kompletne wyłączenie wzroku. Według badań opublikowanych na [Medicinka, 2024](https://medicinka.com/pl/a/i/psychogenic-blindness-75045), objawy pojawiają się nagle, często po silnych przeżyciach emocjonalnych.

- Częściowa lub całkowita utrata wzroku bez zmian organicznych.
- Nagłe pojawienie się objawów po stresie lub traumie.
- Utrata widzenia na jedno lub oboje oczu.
- Subiektywne poczucie „ciemności” lub „mgły” przed oczami.
- Brak reakcji na bodźce wzrokowe przy prawidłowych odruchach źrenicznych.
- Paraliż widzenia w określonych sytuacjach (np. w stresie).
- Możliwość poruszania się po znanym otoczeniu mimo deklarowanej ślepoty.

Objawy te sprawiają, że ślepota psychogenna bywa mylona z innymi schorzeniami neurologicznymi lub okulistycznymi. Zaskakujące jest to, że niektórzy pacjenci potrafią „widzieć” w sytuacjach zagrożenia (np. podczas nagłego niebezpieczeństwa), co świadczy o złożoności mechanizmów psychicznych zaangażowanych w ten proces.

![Osoba wpatrzona w pustkę, zamglony wzrok jako metafora objawów ślepoty psychogennej](https://obrazki.ai/nb/person--staring-blankly--foggy-gaze--psychogenic-blindness?width=1200)

Zdarza się, że objawy ustępują samoistnie pod wpływem rozmowy, relaksacji lub wsparcia emocjonalnego. W innych przypadkach utrzymują się miesiącami, prowadząc do poważnych konsekwencji psychospołecznych. To właśnie ta nieprzewidywalność stanowi największe wyzwanie dla diagnostyki i terapii.

### Jak wygląda dzień z ślepotą psychogenną?

Bycie „niewidomym” z powodu psychiki to doświadczenie na granicy absurdu i tragedii. Osoba z ślepotą psychogenną budzi się rano i nie widzi nic, choć okulista nie znajduje żadnych uszkodzeń. Dzień upływa pod znakiem frustracji, lęku i poczucia niezrozumienia – zarówno ze strony otoczenia, jak i personelu medycznego. Wielu pacjentów zgłasza uczucie odrealnienia, wstydu i samotności. Często muszą polegać na innych w najprostszych czynnościach, co zwiększa izolację społeczną.

Codzienne funkcjonowanie wymaga ogromnego wysiłku psychicznego. Najbardziej dojmujące jest poczucie braku kontroli – zarówno nad wzrokiem, jak i nad własnym życiem. Pacjenci podkreślają, że największy ból sprawia im nie tyle brak widzenia, ile reakcje otoczenia: niedowierzanie, podejrzenia o symulację czy bagatelizowanie problemu. W wielu przypadkach prowadzi to do narastania objawów depresyjnych i lękowych.

![Codzienne życie osoby z ślepotą psychogenną: ręka dotykająca ściany, eksploracja otoczenia bez wzroku](https://obrazki.ai/nb/hand--touching-wall--exploring--blindness?width=1200)

Dzień z ślepotą psychogenną to nie tylko walka o przetrwanie, ale także nieustanne poszukiwanie zrozumienia i wsparcia. Często wystarczy jedna empatyczna rozmowa, by objawy zaczęły ustępować – co pokazuje, jak fundamentalne znaczenie ma psychika.

### Red flagi, które łatwo przeoczyć

- Nagłe pojawienie się ślepoty po silnym stresie bez urazu lub choroby oczu.
- Brak nieprawidłowości w badaniach okulistycznych i neurologicznych.
- Zdolność do poruszania się po znanym otoczeniu mimo deklarowanej utraty wzroku.
- Współistniejące objawy lękowe, depresyjne lub inne zaburzenia somatyzacyjne.
- Objawy ustępują pod wpływem wsparcia emocjonalnego lub w trakcie psychoterapii.

Jeśli te sygnały pojawiają się razem, warto zwrócić uwagę na psychogenne podłoże ślepoty i skierować pacjenta na konsultację psychologiczną.

## Mity i fakty: Rozróżniamy prawdę od fikcji

### Najpopularniejsze mity i ich geneza

- Ślepota psychogenna to „udawanie” albo efekt słabej woli. W rzeczywistości jest to realna, niezamierzona reakcja organizmu na traumę lub stres.
- Dotyczy wyłącznie osób niestabilnych psychicznie. Mit ten prowadzi do stygmatyzacji i utrudnia dostęp do odpowiedniej terapii.
- Objawy zawsze ustępują samoistnie po krótkim czasie. Często wymagają długotrwałej interwencji psychologicznej.
- Tego typu ślepota nie pozostawia śladów. W rzeczywistości może powodować poważne konsekwencje psychospołeczne i psychiczne.
- Nie zdarza się dzieciom ani osobom starszym. Przypadki notowane są we wszystkich grupach wiekowych.

Wszystkie te mity mają swoje korzenie w dawnych uproszczeniach, braku wiedzy i lęku przed „psychicznymi” diagnozami. Dzisiejszy stan badań wyraźnie pokazuje, że ślepota psychogenna to skomplikowany, wielowymiarowy problem.

![Symboliczny obrazek: osoba z zasłoniętymi oczami na tle tłumu, metafora społecznych mitów](https://obrazki.ai/nb/person--blindfolded--crowd--social-myths?width=1200)

Zrozumienie, czym naprawdę jest ślepota psychogenna, pomaga przełamać bariery i wprowadzić realne zmiany w podejściu do pacjentów.

### Fakty poparte badaniami

Ślepota psychogenna to nie wyrok. Aktualne badania pokazują, że odpowiednia terapia pozwala odzyskać sprawność wzrokową nawet po wielu miesiącach czy latach utraty widzenia. Ryzyko przewlekłości problemu wzrasta, jeśli dojdzie do błędnej diagnozy lub zbagatelizowania objawów.

| Fakt                              | Potwierdzenie naukowe        | Źródło                                  |
|------------------------------------|-----------------------------|-----------------------------------------|
| Objawy pojawiają się po stresie lub traumie | Tak                        | [Medicinka, 2024](https://medicinka.com/pl/a/i/psychogenic-blindness-75045) |
| Brak zmian organicznych w badaniach| Tak                        | [cppsych.umlub.pl, 2022](https://cppsych.umlub.pl/issues/vol24/a23/)        |
| Pełny powrót wzroku jest możliwy   | Tak                        | [Medicinka, 2024](https://medicinka.com/pl/a/i/psychogenic-blindness-75045) |

*Tabela 3: Najważniejsze fakty na temat ślepoty psychogennej. Źródło: Opracowanie własne na podstawie zweryfikowanych publikacji naukowych.*

Fakty pokazują, że ślepota psychogenna to nie kaprys czy wynik „słabej psychiki”, lecz poważna reakcja organizmu na ekstremalne obciążenia emocjonalne.

### Jak mity wpływają na pacjentów?

Mity na temat ślepoty psychogennej są nie tylko fałszywe, ale wręcz szkodliwe. Pacjenci, którzy spotykają się z niedowierzaniem lub bagatelizowaniem swoich objawów, znacznie rzadziej podejmują skuteczną terapię. Strach przed wyśmianiem czy napiętnowaniem prowadzi do zamknięcia się w sobie i rezygnacji z szukania pomocy.

> „Stygmatyzacja pacjentów z zaburzeniami konwersyjnymi to problem, który ciągle powraca – zarówno w gabinetach lekarskich, jak i w przestrzeni publicznej.”
> — Dr n. med. Justyna Górniak, psycholog kliniczny, cytat z artykułu na [cppsych.umlub.pl, 2022](https://cppsych.umlub.pl/issues/vol24/a23/)

Pokonanie tych mitów wymaga nie tylko edukacji pacjentów, ale także zmiany podejścia w środowisku medycznym. Tylko wtedy odzyskanie wzroku staje się realne.

## Diagnoza krok po kroku: Jak nie paść ofiarą błędu

### Proces diagnostyczny w praktyce

1. **Wywiad lekarski:** Szczegółowa rozmowa z pacjentem na temat historii objawów, okoliczności ich pojawienia się, przebytych urazów i sytuacji stresowych.
2. **Kompleksowe badania okulistyczne:** Sprawdzenie pola widzenia, ostrości wzroku, odruchów źrenicznych, ciśnienia śródgałkowego.
3. **Badania neurologiczne:** Wykluczenie uszkodzeń w obrębie układu nerwowego (np. guzy, udary).
4. **Badania neuroobrazowe:** Tomografia komputerowa lub rezonans magnetyczny w celu wykluczenia zmian organicznych.
5. **Konsultacja psychiatryczna/psychologiczna:** Ocena czynników psychicznych i ryzyka zaburzeń konwersyjnych.
6. **Obserwacja kliniczna:** Monitorowanie objawów w różnych sytuacjach i pod wpływem wsparcia emocjonalnego.
7. **Rozpoznanie różnicowe:** Wykluczenie innych przyczyn ślepoty, w tym rzadkich schorzeń genetycznych, metabolicznych i infekcyjnych.

Proces diagnostyczny jest czasochłonny, wymaga współpracy wielu specjalistów i niekiedy cierpliwości zarówno ze strony lekarzy, jak i pacjenta.

![Nowoczesny gabinet okulistyczny z pacjentem przechodzącym testy wzroku](https://obrazki.ai/nb/modern-eye-exam--doctor--patient--diagnostics?width=1200)

Najważniejsze, by nie ulec presji szybkiego postawienia diagnozy. Tylko konsekwentne, wieloetapowe podejście daje szansę na pełne zrozumienie problemu i skuteczną terapię.

### Pułapki i najczęstsze błędy lekarzy

- Zbyt pochopne rozpoznanie ślepoty psychogennej bez pełnej diagnostyki różnicowej.
- Bagatelizowanie objawów i przypisywanie ich „histerii”.
- Pomijanie czynników psychologicznych w procesie diagnostycznym.
- Brak współpracy między okulistą, neurologiem i psychologiem.
- Nieuwzględnianie wpływu stresu i traumy na rozwój objawów.

Każdy z tych błędów może opóźnić właściwe leczenie i pogłębić cierpienie pacjenta.

### Rola badań neuroobrazowych

Badania neuroobrazowe, takie jak rezonans magnetyczny czy tomografia komputerowa, są kluczowe w wykluczaniu zmian organicznych. Dzięki nim można bezpiecznie rozpoznać ślepotę psychogenną, minimalizując ryzyko przeoczenia poważnych chorób neurologicznych.

| Badanie           | Cel                                    | Znaczenie dla diagnozy ślepoty psychogennej |
|-------------------|----------------------------------------|--------------------------------------------|
| Rezonans magnetyczny | Wykluczenie zmian organicznych w mózgu | Kluczowe przy podejrzeniu ślepoty psychogennej |
| Tomografia komputerowa | Szybka ocena struktury mózgu           | Umożliwia wykluczenie udarów czy guzów         |
| Badania okulistyczne | Ocena stanu oczu i nerwu wzrokowego    | Pozwalają wykluczyć uszkodzenia organiczne      |

*Tabela 4: Rola badań obrazowych w diagnostyce ślepoty psychogennej. Źródło: Opracowanie własne na podstawie [Medicinka, 2024](https://medicinka.com/pl/a/i/psychogenic-blindness-75045).*

W praktyce badania obrazowe pozwalają na potwierdzenie lub wykluczenie przyczyn organicznych, co jest absolutnym fundamentem właściwej diagnozy.

## Leczenie i wsparcie: Co działa naprawdę?

### Strategie terapeutyczne: klasyka i nowoczesność

W leczeniu ślepoty psychogennej nie ma miejsca na półśrodki czy magiczne rozwiązania. Terapia opiera się na wielopoziomowym wsparciu psychologicznym i psychoterapeutycznym. Najskuteczniejsze metody to:

- Psychoterapia indywidualna ukierunkowana na przepracowanie traumy lub stresu.
- Terapia poznawczo-behawioralna – zmiana nieadaptacyjnych schematów myślenia.
- Wsparcie grupowe i rodzina jako ważny czynnik powrotu do zdrowia.
- Techniki relaksacyjne i mindfulness pomagające redukować napięcie psychiczne.
- W wyjątkowych przypadkach – farmakoterapia wspomagająca leczenie zaburzeń lękowych lub depresyjnych.

Kluczowe jest indywidualne podejście do pacjenta i systematyczne monitorowanie efektów terapii. Badania pokazują, że wczesne rozpoczęcie psychoterapii znacząco zwiększa szanse na odzyskanie wzroku.

![Sesja terapii indywidualnej: psycholog rozmawia z pacjentem w przyjaznym gabinecie](https://obrazki.ai/nb/therapy-session--psychologist--patient--individual-support?width=1200)

Nie można zapominać o roli wsparcia środowiskowego i edukacji – zarówno pacjentów, jak i ich bliskich.

### Czego unikać w procesie leczenia?

- Braku współpracy między specjalistami różnych dziedzin.
- Redukowania problemu do „histerii” lub „udawania”.
- Spiesznego wprowadzania leczenia farmakologicznego bez psychoterapii.
- Zmuszania pacjenta do „samodzielnego radzenia sobie”.
- Bagatelizowania wpływu traumy i stresu na powstawanie objawów.

Unikanie tych błędów to często klucz do sukcesu terapeutycznego i szybszego powrotu do zdrowia.

### Gdzie szukać pomocy? psycholog.ai i inne opcje

Odpowiednie wsparcie w ślepocie psychogennej wymaga dostępu do doświadczonych psychologów oraz narzędzi umożliwiających natychmiastowe reagowanie na kryzysy emocjonalne. Oprócz tradycyjnej terapii gabinetowej, coraz większą rolę odgrywają platformy online i rozwiązania AI, takie jak psycholog.ai, które oferują wsparcie emocjonalne, ćwiczenia mindfulness i strategie radzenia sobie ze stresem.

1. **Konsultacja z psychologiem lub psychiatrą.**
2. **Wsparcie online (np. psycholog.ai) – programy samopomocowe, ćwiczenia relaksacyjne.**
3. **Grupy wsparcia dla osób z zaburzeniami konwersyjnymi.**
4. **Regularna psychoterapia, najlepiej w nurcie poznawczo-behawioralnym.**
5. **Konsultacje rodzinne w celu poprawy komunikacji i zrozumienia.**

Wybór ścieżki wsparcia zależy od indywidualnych potrzeb i możliwości pacjenta. Najważniejsze jest, by nie zostawać z problemem samemu.

## Życie z ślepotą psychogenną: Prawdziwe historie

### Case studies: polskie i międzynarodowe

Historia Ewy, 34-latki z Warszawy, pokazuje, jak nagle życie może się zmienić. Po śmierci partnera zaczęła tracić wzrok – bez żadnych zmian organicznych. Dopiero po miesiącach terapii i wsparcia rodziny odzyskała całkowitą sprawność. Podobnych przypadków jest więcej – zarówno w Polsce, jak i za granicą. Badania pokazują, że kluczowe są szybka diagnoza i kompleksowe wsparcie psychologiczne.

![Osoba dotykająca twarzy, wyraz ulgi – symbol powrotu do widzenia po terapii](https://obrazki.ai/nb/person--touching-face--relief--blindness-recovery?width=1200)

Takie historie są dowodem na to, że ślepota psychogenna to nie wyrok, a odpowiednia terapia może przynieść pełen powrót do normalnego życia.

> „Dzięki wsparciu psychologicznemu i pracy nad traumatycznymi przeżyciami odzyskałam wzrok. To była najtrudniejsza, ale i najbardziej transformująca droga w moim życiu.”
> — Ewa, uczestniczka terapii, case study opublikowane na [Medicinka, 2024](https://medicinka.com/pl/a/i/psychogenic-blindness-75045)

Każdy przypadek jest inny, ale wspólny mianownik to siła psychiki i znaczenie wsparcia społecznego.

### Jak zmienia się codzienność?

Życie z ślepotą psychogenną to codzienne wyzwania, które trudno opisać słowami. Utrata niezależności, lęk przed przyszłością, poczucie wyobcowania. Z drugiej strony, powolny powrót do zdrowia to nie tylko odzyskiwanie wzroku, ale także odbudowa pewności siebie i relacji z otoczeniem.

Pacjenci często opisują, jak zmienia się ich podejście do życia – doceniają codzienne drobiazgi, uczą się radzić z emocjami i budują odporność psychiczną.

- Nauka nowych strategii radzenia sobie ze stresem.
- Zwiększona świadomość własnych emocji i mechanizmów psychicznych.
- Odbudowa relacji z bliskimi i poprawa komunikacji.
- Nowe spojrzenie na własną wartość i możliwości.

Codzienność z ślepotą psychogenną to nie tylko walka z objawem, ale także głęboka przemiana wewnętrzna.

### Strategie radzenia sobie: praktyczne porady

Najskuteczniejsze strategie to te, które łączą wsparcie psychologiczne z budowaniem odporności psychicznej i praktycznymi ćwiczeniami codziennymi.

1. **Regularne ćwiczenia relaksacyjne i mindfulness.**
2. **Uczestnictwo w grupach wsparcia i dzielenie się doświadczeniami.**
3. **Systematyczna terapia psychologiczna ukierunkowana na przepracowanie traumy.**
4. **Budowanie otoczenia wspierającego – rodzina, przyjaciele.**
5. **Monitorowanie własnych postępów i nagradzanie się za każdy osiągnięty sukces.**

W praktyce każda z tych strategii pomaga stopniowo odzyskać kontrolę nad własnym życiem i zdrowiem psychicznym.

## Psychosomatyka i jej wpływ na społeczeństwo

### Szerszy kontekst: psychosomatyka w Polsce

Psychosomatyka – dziedzina badająca wpływ psychiki na ciało – w Polsce wciąż kojarzona jest z czymś „mniej poważnym”. Tymczasem badania pokazują, że zaburzenia o podłożu psychicznym (w tym ślepota psychogenna) dotyczą nawet 30% pacjentów trafiających do lekarzy specjalistów.

![Polski szpital, lekarz rozmawia z pacjentem o problemach psychosomatycznych](https://obrazki.ai/nb/polish-hospital--doctor--patient--psychosomatic?width=1200)

Zmiana podejścia do psychosomatyki to jeden z kluczowych kroków na drodze do skuteczniejszego leczenia i lepszej jakości życia pacjentów.

Coraz częściej mówi się o potrzebie integracji terapii psychologicznej z leczeniem somatycznym. Takie podejście pozwala szybciej rozpoznać problemy psychogenne i wdrożyć skuteczne wsparcie.

### Stygmatyzacja i stereotypy

- Przekonanie, że zaburzenia psychosomatyczne to „wymysły”.
- Stygmatyzacja pacjentów szukających pomocy psychologicznej.
- Bagatelizowanie roli stresu i traumy w rozwoju objawów.
- Brak systemowego wsparcia dla osób z zaburzeniami konwersyjnymi.

Te stereotypy utrudniają skuteczną terapię i pogłębiają cierpienie osób dotkniętych ślepotą psychogenną. Zmiana podejścia wymaga edukacji zarówno lekarzy, jak i społeczeństwa.

Edukacja na temat psychosomatyki pozwala przełamać tabu i stworzyć przestrzeń do otwartego mówienia o problemach psychicznych.

### Społeczne konsekwencje ślepoty psychogennej

Ślepota psychogenna to nie tylko problem jednostki – ma szerokie konsekwencje społeczne.

| Konsekwencja                    | Opis                                     | Skala zjawiska      |
|----------------------------------|------------------------------------------|---------------------|
| Izolacja społeczna               | Pacjenci wycofują się z życia społecznego | Często              |
| Utrata pracy                     | Brak możliwości wykonywania zawodu        | Umiarkowana         |
| Wzrost kosztów opieki zdrowotnej | Potrzeba długotrwałej terapii i diagnostyki | Znacząca            |

*Tabela 5: Społeczne konsekwencje ślepoty psychogennej. Źródło: Opracowanie własne na podstawie badań krajowych i międzynarodowych.*

Walka ze stygmatyzacją i budowa systemu wsparcia to zadania, które dotyczą nas wszystkich – nie tylko pacjentów.

## Zaburzenia pokrewne i różnicowanie

### Konwersja, somatyzacja i inne zaburzenia

**Konwersja:** Przemiana stresu psychicznego w objawy fizyczne, takie jak ślepota, paraliż, drgawki. Objawy nie mają wyjaśnienia organicznego.

**Somatyzacja:** Tendencja do przeżywania i zgłaszania objawów fizycznych jako wyrazu problemów psychicznych, często wieloobjawowych.

**Dysocjacja:** Utrata łączności z rzeczywistością lub z własnym ciałem, manifestująca się np. jako „odcięcie” od zmysłów.

Te zaburzenia często nakładają się na siebie, co utrudnia diagnostykę i leczenie. Wspólnym mianownikiem jest brak uchwytnej przyczyny organicznej oraz silny związek z przeżyciami emocjonalnymi.

Zaburzenia konwersyjne, somatyzacyjne i dysocjacyjne mogą współwystępować u jednej osoby, a ich różnicowanie jest niezbędne dla wyboru odpowiedniej terapii.

- Zaburzenia lękowe i depresyjne często towarzyszą ślepocie psychogennej.
- Diagnoza wymaga wykluczenia schorzeń neurologicznych i okulistycznych.
- Współpraca wielu specjalistów jest kluczowa.
- Leczenie opiera się na psychoterapii i wsparciu środowiskowym.

W praktyce każdy przypadek wymaga indywidualnego podejścia i szczegółowej diagnostyki różnicowej.

### Jak nie pomylić ślepoty psychogennej z innymi schorzeniami?

Kluczem jest wnikliwa diagnostyka różnicowa, która pozwala wykluczyć choroby organiczne i ustalić psychogenne podłoże objawów.

| Schorzenie                  | Główne objawy                      | Kluczowe różnice względem ślepoty psychogennej |
|-----------------------------|------------------------------------|-----------------------------------------------|
| Neuropatia nerwu wzrokowego | Utrata wzroku, zmiany w dnie oka   | Zmiany organiczne widoczne w badaniach        |
| Jaskra                      | Zwężenie pola widzenia, ból oczu   | Podwyższone ciśnienie śródgałkowe             |
| Migrena oczna               | Przemijające zaburzenia widzenia   | Związana z bólem głowy, przemijające objawy   |
| Ślepota psychogenna         | Utrata wzroku bez zmian organicznych | Brak uchwytnych zmian w badaniach             |

*Tabela 6: Różnicowanie ślepoty psychogennej z innymi schorzeniami. Źródło: Opracowanie własne na podstawie badań klinicznych.*

Diagnostyka różnicowa to najważniejszy etap – decyduje o wyborze terapii i szansie na powrót do zdrowia.

### Kiedy szukać drugiej opinii?

W przypadku wątpliwości diagnostycznych zawsze warto zasięgnąć drugiej opinii – szczególnie gdy objawy są nietypowe lub nie ustępują mimo terapii.

1. **Objawy nie odpowiadają typowemu obrazowi ślepoty psychogennej.**
2. **Brak poprawy po próbie psychoterapii.**
3. **Wykryto nieprawidłowości w badaniach neurologicznych lub okulistycznych.**
4. **Występują dodatkowe, nietypowe objawy fizyczne.**
5. **Pacjent lub rodzina mają wątpliwości co do diagnozy.**

Druga opinia pozwala uniknąć błędów i zapewnić pacjentowi najlepsze możliwe wsparcie.

## Przyszłość: Nowe technologie i wsparcie AI

### Cyfrowe narzędzia wsparcia: szansa czy zagrożenie?

Nowoczesna technologia coraz śmielej wkracza do świata psychologii. Narzędzia cyfrowe i aplikacje, takie jak psycholog.ai, oferują wsparcie emocjonalne bez konieczności wychodzenia z domu. Czy jest to szansa na szybszą terapię, czy zagrożenie związane z brakiem bezpośredniego kontaktu?

![Młoda osoba korzystająca z aplikacji wsparcia psychologicznego na smartfonie](https://obrazki.ai/nb/young-person--smartphone--mental-health-app?width=1200)

- Dostęp do wsparcia 24/7.
- Możliwość szybkiego reagowania w kryzysie.
- Wsparcie dla osób w mniejszych miejscowościach.
- Personalizacja ćwiczeń i porad dzięki algorytmom AI.
- Potrzeba zachowania poufności i bezpieczeństwa danych.

W praktyce narzędzia cyfrowe nie zastąpią tradycyjnej terapii, ale mogą być jej istotnym uzupełnieniem.

### Jak psycholog.ai zmienia krajobraz wsparcia emocjonalnego?

Psycholog.ai to przykład platformy, która łączy zaawansowane algorytmy ze wsparciem psychologicznym. Dzięki temu użytkownicy mogą otrzymywać spersonalizowane ćwiczenia mindfulness, strategie radzenia sobie ze stresem oraz natychmiastowe wsparcie emocjonalne. Rozwiązania tego typu budują most między klasyczną terapią a nowoczesną technologią.

Empatyczne podejście, indywidualizacja wsparcia i dostępność 24/7 to największe zalety takich narzędzi. Użytkownicy podkreślają, że możliwość anonimowego korzystania z platformy obniża barierę wejścia i pozwala szybciej zareagować na pierwsze objawy problemów psychicznych.

> „Wsparcie AI jest doskonałym uzupełnieniem klasycznej terapii – oferuje natychmiastową pomoc i motywuje do pracy nad sobą każdego dnia.”
> — Użytkownik psycholog.ai, opinia własna

Dzięki cyfrowym rozwiązaniom osoby zmagające się z objawami psychosomatycznymi nie muszą czekać tygodniami na konsultację i mogą zacząć pracę nad sobą natychmiast.

### Prognozy na kolejną dekadę

Choć nie możemy przewidywać przyszłości, obecne trendy pokazują kilka kluczowych kierunków rozwoju wsparcia emocjonalnego:

1. **Dalsza integracja nowoczesnych technologii z terapią psychologiczną.**
2. **Rozwój narzędzi do monitorowania postępów terapii w czasie rzeczywistym.**
3. **Zwiększenie dostępności terapii online dla osób z mniejszych miejscowości.**
4. **Edukacja społeczeństwa na temat psychosomatyki i zaburzeń konwersyjnych.**
5. **Większy nacisk na interdyscyplinarność leczenia.**

Każdy z tych trendów już dziś zmienia sposób, w jaki szukamy wsparcia psychologicznego i radzimy sobie z trudnościami.

W praktyce oznacza to, że coraz więcej osób będzie miało realny dostęp do pomocy – niezależnie od miejsca zamieszkania czy poziomu wiedzy na temat zaburzeń psychicznych.

## Kontrowersje i wyzwania współczesnej medycyny

### Dlaczego ślepota psychogenna wciąż dzieli lekarzy?

Temat ślepoty psychogennej pozostaje kontrowersyjny nawet wśród specjalistów. Jedni widzą w niej dowód na siłę psychiki, inni – problem diagnostyczny prowadzący do błędów i nadużyć. Brak jasnych kryteriów rozpoznania i wciąż niewystarczająca liczba badań utrudniają wypracowanie jednolitego stanowiska.

> „Zaburzenia konwersyjne to jedno z największych wyzwań współczesnej medycyny. Bez współpracy interdyscyplinarnej i otwartości na nowe rozwiązania nie poradzimy sobie z tym problemem.”
> — Dr n. med. Tomasz Maj, neurolog, cytat z wywiadu w [cppsych.umlub.pl, 2022](https://cppsych.umlub.pl/issues/vol24/a23/)

Spór nie dotyczy tylko diagnostyki, ale także sposobów leczenia i wsparcia pacjentów. Każdy przypadek jest inny, a uniwersalne recepty po prostu nie istnieją.

W praktyce najlepsze efekty daje indywidualne podejście i gotowość do łączenia różnych metod terapeutycznych.

### Etyka diagnozowania i leczenia

- Potrzeba szacunku do pacjenta i jego doświadczeń.
- Konieczność wykluczenia wszystkich możliwych przyczyn organicznych.
- Unikanie pochopnych decyzji i szkodliwych etykietek.
- Zachowanie poufności i ochrony danych pacjenta.
- Dostęp do wsparcia psychologicznego bez stygmatyzacji.

Etyka w leczeniu ślepoty psychogennej to przede wszystkim empatia, cierpliwość i gotowość do ciągłego uczenia się.

Najważniejsze, by pacjent czuł się podmiotem, a nie przedmiotem procesu terapeutycznego.

### Czy zawsze warto walczyć o diagnozę?

Diagnoza to nie tylko etykieta – to pierwszy krok do skutecznego wsparcia. Ale czasem warto zatrzymać się, by nie skrzywdzić pacjenta niepotrzebną klasyfikacją.

1. **Gdy objawy są nietypowe lub niejasne.**
2. **W przypadku braku zgody pacjenta na określone formy terapii.**
3. **Kiedy rozpoznanie nie niesie za sobą realnych korzyści terapeutycznych.**
4. **Gdy istnieje ryzyko stygmatyzacji i dodatkowego obciążenia emocjonalnego.**
5. **W przypadkach, gdy pacjent nie czuje się gotowy na konfrontację z diagnozą.**

W praktyce warto dążyć do diagnozy, ale nigdy kosztem dobrostanu pacjenta.

## Podsumowanie: Co dalej?

### Najważniejsze wnioski

Ślepota psychogenna to brutalna rzeczywistość, która obala stereotypy i wymaga odwagi – zarówno u pacjentów, jak i lekarzy.

- To realny problem, nie „wymysł” czy efekt słabej woli.
- Diagnoza wymaga wykluczenia wszystkich przyczyn organicznych.
- Najskuteczniejsze leczenie to psychoterapia i wsparcie środowiskowe.
- Wczesna diagnoza zwiększa szanse na pełny powrót do zdrowia.
- Nowoczesne technologie, jak psycholog.ai, otwierają nowe ścieżki wsparcia.

Zmiana podejścia do ślepoty psychogennej to zadanie, które dotyczy nas wszystkich – od lekarzy, przez pacjentów, po całe społeczeństwo.

### Jak zadbać o siebie lub bliskich?

Najważniejsze to nie zostawać z problemem samemu.

1. **Nie bagatelizuj objawów – każda nagła utrata wzroku wymaga diagnozy.**
2. **Szukaj wsparcia u psychologa, psychiatry lub na platformach online jak psycholog.ai.**
3. **Nie wstydź się rozmawiać o swoich problemach – to pierwszy krok do zdrowia.**
4. **Angażuj rodzinę i przyjaciół w proces leczenia.**
5. **Daj sobie czas – powrót do zdrowia to proces, a nie jednorazowa decyzja.**

W praktyce każdy z tych kroków zwiększa szanse na skuteczne pokonanie problemu.

Dbajmy o swoje zdrowie psychiczne tak samo, jak o fizyczne – bo często jedno wynika z drugiego.

### Otwarte pytania na przyszłość

Ślepota psychogenna to wciąż temat pełen niewiadomych. Dlaczego niektórzy tracą wzrok pod wpływem stresu, a inni – nie? Jak poprawić diagnostykę i wsparcie? Gdzie leży granica między ciałem a psychiką?

To pytania, które zmuszają do dalszych badań, otwartości i edukacji. Jedno jest pewne: nie wolno ich ignorować, bo za każdą historią stoi realny człowiek.

Otwórz oczy na nowe fakty – czas zmierzyć się z prawdą o ślepotach, które rodzi nie ciało, lecz umysł.

</content>

<schema>
<Article>
{
  "@context": "https://schema.org",
  "@type": "Article",
  "headline": "Ślepota psychogenna: 9 brutalnych prawd, które musisz znać",
  "description": "Ślepota psychogenna – poznaj objawy, mity i metody wsparcia. Przewodnik, który obala tabu i pokazuje, jak wygląda prawda w 2025 roku.",
  "author": {
    "@type": "Person",
    "name": "psycholog.ai"
  },
  "datePublished": "2025-05-29",
  "dateModified": "2025-05-29",
  "publisher": {
    "@type": "Organization",
    "name": "Wondel.ai sp. z o.o.",
    "logo": {
      "@type": "ImageObject",
      "url": "https://psycholog.ai/images/logo.png"
    }
  },
  "mainEntityOfPage": {
    "@type": "WebPage",
    "@id": "https://psycholog.ai/slepota-psychogenna-brutalne-prawdy"
  },
  "image": "https://obrazki.ai/nb/young-adult--city--closed-eyes--urban-environment?width=1200"
}
</Article>
<FAQPage>
{
  "@context": "https://schema.org",
  "@type": "FAQPage",
  "mainEntity": [
    {
      "@type": "Question",
      "name": "Czym jest ślepota psychogenna?",
      "acceptedAnswer": {
        "@type": "Answer",
        "text": "Ślepota psychogenna to utrata wzroku bez uchwytnej przyczyny organicznej, spowodowana czynnikami psychicznymi, takimi jak silny stres lub trauma. Diagnoza wymaga wykluczenia wszystkich innych przyczyn fizycznych, a leczenie opiera się na psychoterapii i wsparciu emocjonalnym."
      }
    },
    {
      "@type": "Question",
      "name": "Jak odróżnić ślepotę psychogenną od organicznej?",
      "acceptedAnswer": {
        "@type": "Answer",
        "text": "Ślepota psychogenna nie pozostawia śladów w badaniach okulistycznych ani neurologicznych, pojawia się nagle po stresie i często ustępuje po wsparciu psychologicznym. Ślepota organiczna związana jest z uszkodzeniem oka lub nerwu wzrokowego, widocznym w badaniach."
      }
    },
    {
      "@type": "Question",
      "name": "Jakie są najczęstsze objawy ślepoty psychogennej?",
      "acceptedAnswer": {
        "@type": "Answer",
        "text": "Objawy obejmują częściową lub całkowitą utratę widzenia, poczucie 'mgły' przed oczami, brak reakcji na bodźce wzrokowe przy prawidłowych odruchach źrenicznych oraz możliwość poruszania się po znanym otoczeniu mimo deklarowanej ślepoty."
      }
    },
    {
      "@type": "Question",
      "name": "Czy ślepota psychogenna jest uleczalna?",
      "acceptedAnswer": {
        "@type": "Answer",
        "text": "Tak, odpowiednia terapia psychologiczna i wsparcie emocjonalne dają dużą szansę na pełny powrót wzroku, szczególnie przy wczesnym rozpoznaniu i kompleksowym podejściu."
      }
    },
    {
      "@type": "Question",
      "name": "Gdzie szukać pomocy w przypadku ślepoty psychogennej?",
      "acceptedAnswer": {
        "@type": "Answer",
        "text": "Warto skonsultować się z psychologiem, psychiatrą lub skorzystać z platform oferujących wsparcie online, takich jak psycholog.ai, a także rozważyć udział w grupach wsparcia i rozpocząć regularną psychoterapię."
      }
    }
  ]
}
</FAQPage>
<HowTo>
{
  "@context": "https://schema.org",
  "@type": "HowTo",
  "name": "Jak rozpoznać i radzić sobie ze ślepotą psychogenną",
  "description": "Proces rozpoznawania i skutecznego wspierania osób dotkniętych ślepotą psychogenną.",
  "step": [
    {
      "@type": "HowToStep",
      "name": "Krok 1: Zbierz dokładny wywiad",
      "text": "Szczegółowa rozmowa z pacjentem na temat okoliczności pojawienia się objawów i ich związku z wydarzeniami emocjonalnymi."
    },
    {
      "@type": "HowToStep",
      "name": "Krok 2: Wykonaj kompleksowe badania okulistyczne i neurologiczne",
      "text": "Wyklucz wszelkie możliwe przyczyny organiczne ślepoty poprzez badania specjalistyczne."
    },
    {
      "@type": "HowToStep",
      "name": "Krok 3: Skonsultuj się z psychologiem lub psychiatrą",
      "text": "Oceń czynniki psychiczne, które mogłyby wywołać objawy i określ dalszą ścieżkę terapeutyczną."
    },
    {
      "@type": "HowToStep",
      "name": "Krok 4: Rozpocznij terapię ukierunkowaną na przepracowanie traumy",
      "text": "Wdrażaj psychoterapię indywidualną, techniki relaksacyjne i wsparcie środowiskowe."
    },
    {
      "@type": "HowToStep",
      "name": "Krok 5: Monitoruj postępy i modyfikuj wsparcie",
      "text": "Regularnie oceniaj postępy terapii i w razie potrzeby korzystaj z narzędzi cyfrowych wspierających zdrowie psychiczne."
    }
  ]
}
</HowTo>
</schema>
